EN EU ES

04 orria · Interesatzen zaiguna

Behin eta berriz itzultzen garenera.

A

Kaleak eta garraioa

Four young people cycling side by side along an empty motorway in Amsterdam on a car-free Sunday, January 1974.

Saiakera Energy and Equity Ivan Illich, 1973 (Le Monde), liburua 1974 Illichen ustez, abiadura jakin batetik aurrera ibilgailuek ematen dutena baino denbora eta askatasun gehiago kentzen dute; gizarte aske batek bizikletaren abiaduran mugitzen da.

Pedestrians cross a Washington street among Model T cars and a streetcar, 1920.

Podcast-atala The Modern Moloch 99% Invisible, Roman Mars, 2013 Haurrek, oinezkoek eta tranbiek partekatzen zituzten AEBetako kaleak autoari nola eman zitzaizkion, eta auto-industriak 'jaywalking' delitua nola asmatu zuen.

Pedestrians walk across a St. Louis street among early cars and streetcar tracks, about 1915.

Liburua Fighting Traffic: The Dawn of the Motor Age in the American City Peter D. Norton, 2008 Atal horren atzeko historia: 1915 eta 1930 artean, AEBetako hirietako kaleak oinezkoei eta tranbiei kendu eta autoen leku bihurtu ziren.

Robert Moses points at a model of his proposed Battery Bridge in 1939.

Liburua The Power Broker: Robert Moses and the Fall of New York Robert A. Caro, 1974 Robert Mosesen biografia: hautatu gabeko funtzionarioa, ia berrogeita hamar urtez New Yorkeko zubiak, parkebideak eta autobideak eraiki zituena, eta nork ordaindu zuen.

The brick water tower of Jones Beach State Park rises above a full car park.

Podcasta The 99% Invisible Breakdown of The Power Broker Roman Mars eta Elliott Kalan, 2024 Urtebete The Power Broker elkarrekin irakurtzen, kapitulu gutxi batzuk aldiko, Robert Carotik Alexandria Ocasio-Cortezeraino gonbidatuekin.

Giant container cranes at the Port of Oakland, with ships at the quay behind.

Podcast-atala Containers: The Ships, the Tugs and the Port 99% Invisible, Alexis Madrigal, 2017 Alexis Madrigal: edukiontziak nola aldatu zituen San Frantziskoko badiako portuak, eta haiekin batera munduko merkataritzaren lana eta geografia.

B

Zama-bizikletak eta mikrohubak

A rider on a loaded delivery cargo bike in a graffitied street in Hackney Wick, London.

Txostena The Promise of Low-Carbon Freight: Benefits of cargo bikes in London Possible eta Westminsterreko Unibertsitatea, 2021 Londresko Pedal Me-ren 13.735 jasotze eta entregaren GPS datuak: lan berberetan, zama-bizikletak furgonetak baino 1,61 aldiz azkarragoak izan ziren batez beste.

A rider beside an electric cargo bike with a large insulated box used for a butcher's deliveries in Toronto.

Txostena Delivering Last-Mile Solutions: A feasibility analysis of microhubs and cyclelogistics for urban freight delivery in the GTHA Janelle Lee, Carolyn Kim and Lindsay Wiginton, Pembina Institute, 2019 Banaketa-mikrohubek eta zama-bizikletek garraioaren kostuak eta isurketak murriztu ditzaketen, Toronto eta Hamilton eremurako modelatuta, enpresentzako eta udalentzako aholkuekin.

C

Norena da banaketa

Artikulua Glovo and its Riders: An Unbalanced Relationship Paul Iano, ARGIA, 2019 Glovoren negozio-ereduari buruzko lau ataleko sail baten lehena: hiru hilabete Glovoko banatzaile Gasteizen eta beste dozenaka banatzaileri egindako elkarrizketak. Horregatik dago Eraman.

A paper notice on a red London phone box calling Deliveroo and Uber Eats riders to strike.

Saiakera Platform Cooperativism: Challenging the Corporate Sharing Economy Trebor Scholz, Rosa Luxemburg Stiftung New York Office, 2016 Testu sortzaile laburra: aplikazioen bidez lan egiten dutenak haien jabe izan eta haiek gobernatu litzakete, kooperatiba gisa, Uber eta antzekoen ordez.

Glovo delivery riders with yellow backpacks waiting on bicycles in a Madrid street.

Txostena Fairwork Spain 2025 Ratings: Insufficient progress in protecting work on digital platforms Fairwork, Oxfordeko Interneterako Institutua, 2025 Glovo, Just Eat, Uber, Cabify eta Espainian lan egiten duten beste hiru plataforma, lan duinaren bost printzipioen arabera neurtuta.

D

Gure lanaren oinarri diren tresnak

Three delivery routes drawn as dotted and solid lines from one depot over a street map.

Tresna VROOM (Vehicle Routing Open-source Optimization Machine) VROOM proiektua, 2015etik Ibilbideen optimizazio librea benetako banaketa-arazoetarako: ordu-tarteak, hainbat ibilgailu, jasotzeak eta entregak, milisegundotan ebatziak.

Screenshot of the OSRM web demo showing a long route across a world map with turn-by-turn directions.

Tresna Project OSRM (Open Source Routing Machine) Project OSRM, 2011tik OpenStreetMap-eko datuen gaineko bideratze-motor libre eta azkarra, autoarentzako, bizikletarentzako eta oinezkoentzako profilekin.

Martin Kleppmann, one of the essay's authors, speaking on stage at Berlin Buzzwords 2014.

Saiakera Local-first software: You own your data, in spite of the cloud Martin Kleppmann, Adam Wiggins, Peter van Hardenberg and Mark McGranaghan, Ink & Switch, 2019 Zure datuen kopia nagusia zure gailuetan gordetzearen aldeko argudioa, denbora errealean elkarrekin lanean jarraituz.

E

Datu-espazioak

The Berlaymont building in Brussels, seat of the European Commission, under a clear blue sky.

Txostena DSSC Blueprint Data Spaces Support Centre (EB), 3.0 bertsioa EBren erreferentziazko gida, datuak konfiantzaz partekatzeko espazio bat eraiki eta gobernatzeko: negozio, gobernantza, lege eta teknika osagaiak.

A real-time arrivals display at a Metromare trolleybus stop between Rimini and Riccione, Italy.

Txostena PrepDSpace4Mobility acatech eta EIT Urban Mobility, 2022–2023 Europako mugikortasun eta logistikako datu-ekosistemak mapatu eta mugikortasunerako Europako datu-espazio komun baterako osagai partekatuak proposatu zituen.

F

Ezkerretik egindako teknologia

A circle of white swivel chairs with orange seats facing wall screens, a recreation of the Cybersyn operations room.

Podcast-atala Project Cybersyn 99% Invisible, episode 230, 2016 Allenderen Txilek nola lotu zituen fabrika nazionalizatuak kontrol-gela batera ekonomia denbora errealean gidatzeko, 1973ko estatu-kolpera arte.

President Salvador Allende shaking hands with workers in overalls, among a crowd, in 1972.

Podcasta The Santiago Boys Evgeny Morozov, 2023 Cybersynen istorioaren bertsio luzea: Allenderen ingeniariak eta zibernetikari britainiar bat korporazioen eta espioitza-agentzien aurka, eta zein gertu egon ziren.

Stafford Beer, white bearded, pointing at a diagram on a blackboard during a lecture.

Liburua Cybernetic Revolutionaries: Technology and Politics in Allende's Chile Eden Medina, 2011 Cybersynen atzeko historia-liburua: Txile nola saiatu zen industria nazionalizatuak zibernetikaz kudeatzen, eta horrek teknologiaz eta politikaz zer dioen.

The grey cabinets and control desks of a BESM-6 Soviet computer on display in a museum.

Liburua Red Plenty Francis Spufford, 2010 Historiaz ehundutako eleberria, matematikak eta ordenagailuek planifikatutako ekonomia baten amets sobietarraz. Estekan, liburuari buruzko mintegi librea, egilearen erantzunarekin.

A red bus marked 'Lucas Aerospace Workers Road-Rail Bus' standing on railway track in 1980.

Mugimendua The Lucas Plan Lucas Aerospaceko ordezkari sindikalak, 1976 1976an kaleratzeen aurrean, armagintza gizartearentzat erabilgarriak diren produktuetara bideratzeko beren plana idatzi zuten aeroespazialeko langileak, errepide-trenbideko autobus hau bezala.

Aerial view of a huge Walmart distribution centre with rows of truck trailers in open country.

Liburua The People's Republic of Walmart Leigh Phillips and Michal Rozworski, 2019 Walmart bezalako enpresa erraldoiek ekonomiaren zati handiak planifikatzen dituzte jada beren barruan. Plangintza hori demokratikoa bihur liteke?

Cross sections of four undersea fibre optic cables, from heavily armoured to lightweight, beside a coin for scale.

Liburua Internet for the People: The Fight for Our Digital Future Ben Tarnoff, 2022 Internet hautsita dago jabetza pribatukoa delako eta irabazien truke kudeatzen delako; sare publiko eta demokratiko baten aldeko argudioa, kableetatik hasita.

Small solar panels mounted over a doorway and along a fence in front of an old house.

Aldizkaria Low-tech Magazine Kris De Decker, 2007tik Ahaztutako eta energia gutxiko teknologiak, berotik garraioraino, eguzki-energiaz dabilen webgune batean argitaratuak; hodei gehiegi dagoenean lineaz kanpo geratzen da.

Striking tech workers with picket signs outside the New York Times building.

Aldizkaria Logic(s) 2017tik Teknologia behetik begiratzen duen aldizkaria, hura eraikitzen dutenen eta jasaten dutenen ahotsekin. Orain urtean behin.

G

Zorra, dirua eta hitzak

A small clay tablet covered in cuneiform script recording a loan of silver.

Liburua Debt: The First 5,000 Years David Graeber, 2011 Antropologo baten zorraren historia, Mesopotamiatik gaur egunera: kreditua txanponak baino lehenagokoa da, eta testuliburuetako truke-ekonomia ez zen inoiz izan.

Drawers of metal letterpress type with a composing stick holding set lines of text.

Liburua Contradictionary: A Bestiary of Words in Revolt CrimethInc., 2013 Matxinatutako hitzen hiztegia, The Devil's Dictionary-ren ildotik: kapitalismoaren hizkera ifrentzuz jarria, sarrerarik sarrera.

A May 1968 poster of a figure behind bars inside a television set, captioned 'Libérons l'O.R.T.F.'

Liburua The Society of the Spectacle Guy Debord, 1967 221 tesi bizitza irudien eta haien kontsumoaren bidez bizi den gizarteari buruz, hemen Ken Knabben itzulpen librean (ingelesez).

A 19th century carpenter's workbench with saws, planes, chisels and a wooden toolbox.

Liburua Tools for Conviviality Ivan Illich, 1973 Neurri jakin batetik gora hazten diren tresnek erabiltzaileak menderatzen dituzte; Illichen deia jendeak bere erara erabil ditzakeen tresnen alde.

H

Modernismoa, etxebizitza eta eraikuntza

The red and cream arches and towers of the Karl-Marx-Hof in Vienna.

Historia Red Vienna Vienako udal sozialdemokrata, 1919–1934 1919tik 1934ra Vienako udal sozialistak langileentzako etxebizitzak eraiki zituen eskala handian, luxuaren gaineko zerga batekin ordainduta. Karl-Marx-Hof kilometro batekoa da.

The rooftop swimming pool of block A at Wohnpark Alterlaa, a 1970s subsidised housing estate in Vienna.

Artikulua People's palaces Alexei Korolyov, Monocle, 2021 Vienak ez zuen inoiz etsi: hiritar gehienak etxebizitza diruz lagunduetan bizi dira, eta etxebizitzarako lur berrien bi heren horretarako gordetzen dira. Zenbait auzotan igerilekua dago teilatuan.

A Frankfurt Kitchen with blue cabinets, a window counter and a stool, in the Ernst-May-Haus.

Podcast-atala The Frankfurt Kitchen 99% Invisible, 2023 Margarete Schütte-Lihotzkyren sukalde trinko eta neurrikoa, Frankfurteko etxebizitza publikoetarako diseinatua 1920ko hamarkadan, eta hura marraztu zuen arkitektoaren bizitza harrigarria.

El Lissitzky's poster of a red wedge piercing a white circle on black and white ground.

Artista El Lissitzky El Lissitzky, 1890–1941 Margolaria, diseinatzailea, tipografoa eta arkitektoa; arte abstraktua kartel, liburu eta erakusketetara eraman zuen iraultzaren zerbitzura. Jo zuriak ziri gorriaz, 1919.

Popova's fabric design of red stars inside overlapping black circles.

Saiakera Liubov Popova: From Painting to Textile Design Christina Lodder, Tate Papers 14, 2010 1923an Liubov Popova eta Varvara Stepanova Moskuko ehungintza-fabrika batera joan ziren lanera, eta pintura konstruktibista eguneroko oihal eta jantzi bihurtu zuten.

An open Isotype book showing road-sign pictures in red and black.

Tresna Isotype Otto Neurath, Marie Neurath eta Gerd Arntz, 1925etik Viena Gorrian Otto Neurathek, Marie Neurathek eta Gerd Arntzek sortutako estatistikarako irudi-hizkuntza: ikur-lerroek pertsonak eta gauzak zenbatzen dituzte. Infografia ororen arbaso.

Aerial view of the Bijlmermeer's long honeycomb blocks and canals in 1973.

Podcast-atala Bijlmer (City of the Future, Part 1) 99% Invisible, 2018 Bijlmermeer, Amsterdamgo etorkizuneko hiri modernista, erlauntz-itxurako blokeetan: nola huts egin zuen, eta bizilagunek nola funtzionarazi zuten.

Aerial view of the Pruitt-Igoe towers in St. Louis, 1960s.

Podcast-atala The Pruitt-Igoe Myth 99% Invisible, 2012 St. Louiseko Pruitt-Igoeko 33 dorreak, haien eraispena arkitektura modernoaren heriotza deitu zena, eta zergatik huts egin zuten buruzko mitoak.

Aerial view of the dense block of Kowloon Walled City in 1989.

Podcast-atala Kowloon Walled City 99% Invisible, 2012 Hong Kongeko Kowloon hiri harresitua: 33.000 bat pertsona bi hektarea eta erdian, arkitektorik gabe eraikia, 1993ko eraispenera arte.

The vaulted, chandelier-lit hall of Komsomolskaya metro station in Moscow.

Liburua Landscapes of Communism: A History Through Buildings Owen Hatherley, 2015 XX. mendeko Europa komunista bere eraikinen bidez irakurrita: hiribideak, etxebizitza-auzoak, metro-geltokiak eta oroigarriak, Berlinetik Moskuraino.

A section of hemp concrete wall, showing the plant fibres in the lime binder.

Eraikina 15 social flats in hemp concrete, Boulogne-Billancourt North By Northwest Architectes, Immobilière 3F-entzat, 2021 Zortzi solairuko gizarte-etxebizitza Paris ondoan, kalamu-hormigoi proiektatuzko hormekin: etxebizitzak tenperatura eta hezetasun berdinean mantentzen dituzte, inolako hozte-sistemarik gabe.

I

Mugak eta erresilientzia

Green undergrowth and flowers grow among burnt dead tree trunks after a forest fire.

Liburua Panarchy: Understanding Transformations in Human and Natural Systems Lance H. Gunderson eta C. S. Holling (arg.), 2002 Ekosistemak eta gizarteak nola igarotzen diren behin eta berriz hazkunde, zurruntasun, kolapso eta berritze zikloetatik, txikitik handira bata bestearen barruan txertatuta.

Portrait of climate scientist Kevin Anderson in a blue patterned shirt.

Hitzaldia Climate Talk: Blowing Through Our Carbon Budget Kevin Anderson, 2024 Zenbakiak leuntzen ez dituen klima-zientzialaria: 1,5 °C-rako zenbat karbono-aurrekontu geratzen den, eta mundu aberatsa zein azkar ari den xahutzen.

Stacked bales of crushed plastic drink bottles at a recycling yard.

Dokumentala Plastic Promises: Coca Cola's Recycling Lie ENDEVR Documentary, 2022 Coca-Colak hamarkadetan bere plastikozko botilak birziklatzeko egindako promesak, haiekin benetan gertatzen denarekin alderatuta.

A red king crab, a crab-shaped relative of hermit crabs, running across the seafloor of Kola Bay.

Artikulua Evolution keeps making crabs, and nobody knows why Clare Watson, ScienceAlert, 2023 Karzinizazioa: karramarro-gorputza gutxienez bost aldiz sortu da bere kabuz dekapodoen artean, errege-karramarroetan eta portzelana-karramarroetan besteak beste, eta zenbait leinuk berriz galdu dute.

Looking up the trunk of an old Douglas fir in the University of British Columbia's research forest.

Hitzaldia How trees talk to each other Suzanne Simard, TED, 2016 Zuhaitzei karbono erradioaktiboa eman eta lurzoruko onddo-sareetan zehar nola mugitzen zen jarraitu zuen baso-ekologoa: zuhaitz zaharretatik gazteetara eta espezie batetik bestera. Haren zenbait baieztapen zabalago eztabaidagai daude gaur.

Ezagutu beharko genukeen zerbait irakurri duzu? Bidal iezaguzu.

Idatzi iezaguzu →

Praktikan ikusteko